Wie is James Ensor? De meeste mensen zullen je het juiste antwoord schuldig blijven, behalve wanneer je het een Belg vraagt: Ensor was een van hun grootste schilders. En omdat het precies 75 jaar geleden is dat hij overleed, eert Vlaanderen hem uitgebreid. Was het eerst Oostende, zijn geboortestad die hij nooit verliet, nu pakt Antwerpen uit, met vier tentoonstellingen van wereldklasse in het KMSKA, Plantin-Moretus, FOMU en het ModeMuseum.

Een van Ensors meesterwerken

De meest ambitieuze tentoonstelling is die in het KMSKA, het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, met meer dan 130 kunstwerken onder de titel ‘Ensors Stoutste Dromen, het impressionisme voorbij’. Nog een korte kennismaking: Ensor werd geboren in 1860 en schilderde aanvankelijk realistisch: zoals je de dingen ziet. Dat veranderde onder invloed van het impressionisme, en die invloeden van bijvoorbeeld Manet en Renoir zijn fraai te zien in het museum waar je enkele van hun werken ziet naast dat van Ensor, bijvoorbeeld naast het beroemde, zeer grote en prachtige ‘De Oestereetster’.

De expo heet niet voor niets ‘impressionisme voorbij’, want voor Ensor was deze stroming te eenvoudig en te oppervlakkig en hij maakte eigenlijk eenzelfde ontwikkeling door als zijn tijdgenoot Edvard Munch en werd expressionist. Hoewel hij het daar zelf niet mee eens was: hij vond zichzelf onkwalificeerbaar, niet in een hokje te plaatsten. Rebel en visionair, Ensor brak de regels en schreef ze opnieuw. Ooit werden zijn inzendingen voor de Salons, laten we zeggen voor de kunstjury’s, geweigerd – Ensor was zijn tijd vooruit.

het KMSKA

Het is sowieso een feest om in het monumentale KMSKA te komen, al helemaal na de ingrijpende verbouwing die liefst elf jaren duurde – pas sinds 2 jaar is het heropend, de schitterende Keyzerszaal is uiteraard intact gebleven. En is normaal gesproken al een hele vleugel gewijd aan James Ensor, nu is dat een hele verdieping, verdeeld in twee delen. In deel een ziet u zijn hink-stap-sprong van realisme via het impressionisme naar expressionisme. Voor deel twee moet u door de grote gapende mond van de duivel stappen, en vanaf daar ziet u vooral Ensors helse taferelen met demonen, heksen en spoken en zijn theatrale kant, het burlesque, de maskers en zijn liefde voor theater. Rijk aan symboliek en verwijzingen naar de maatschappij van toen – een goede gids (audio of een levensechte) helpt. Het KMSKA mag in de vaste collectie dan veel van zijn werken hebben, maar Ensors oeuvre is eigenlijk over de hele wereld uitgewaaierd. Deze tentoonstelling is een unieke kans om zoveel van zijn werk bijeen te zien, met schilderijen in bruikleen van bijvoorbeeld het Musée d’Orsay uit Parijs en het MoMa uit New York.

het FOMU

Maar als gezegd is het KMSKA niet het enige museum dat aandacht besteed aan Ensor. Niet ver van het Centraal Station vindt u het Museum Plantin-Moretus, het prentenkabinet, waar dertig van zijn etsen tentoongesteld zijn, werk uit het begin van zijn carrière, sterk beïnvloed door Rembrandt. En onder de titel ‘Maskerade, make-up & Ensor’ worden de schilders werken en ideeën vertaald naar mode in een ‘multimediale tentoonstelling waarin licht, kleur, kunst, mode en make-up elkaar ontmoeten.’

Werk van Cindy Sherman

En dan is er nog het FOMU, het Antwerpens fotomuseum in het Zuid, vlakbij de Schelde. Drie verdiepingen zijn gewijd aan de Amerikaanse fotografe Cindy Sherman. Zij begon haar carrière in de jaren ‘80. De belangrijke link met Ensor is dat ook zij bekend staat om het gebruik van maskers, meestal in de vorm van dikke lagen make-up, soms zelfs als clown opgemaakt. Een andere overeenkomst is dat net als Ensor (en vele andere onconventionele goede kunstenaars) ook Sherman aanvankelijk miskend werd. Haar foto’s, bijvoorbeeld voor modebladen als Vogue, werden afgekeurd – maar ze kreeg haar revanche wanneer het blad haar jaren later, wanneer ze een grote mevrouw is, als gastredacteur vraagt. De vrouwen die Sherman afbeeldt, en meestal gebruikte ze zichzelf als model, voldeden niet aan ideaalbeeld. Foto’s met bloed, vrouwen met vreemde make-up, gele tanden en rare gelaatsuitdrukking. Haar opkomst begon eigenlijk in de jaren ’90, toen heroine-chic mode werd en Sherman werkte met merken en ontwerpers als Comme des garçons, Gaulthier, Galliano en Balenciaga. Digitaal bewerkt en vol humor, vaak gebruikt ze de kleren uit de collectie, maar in te kleine maat bijvoorbeeld, alsof het kostuums zijn.

Meer informatie

Kick-off in het weekend van 28 september 2024, einde rond 19 januari 2025, in 4 musea in Antwerpen