Fietsrondje van de maand september: Loozerheide Budel

Ten zuiden van Budel lag een woest gebied, waar niemand wilde wonen. In de 19e eeuw leek dit een ideale plek voor een zinkfabriek. De werknemers werden gehuisvest in een soort arbeiderskolonie onder controle van de fabriek. Het is nu een beschermd dorpsgezicht. Gelukkig is ook een deel van de natuur weer hersteld.

Grens met België

Grens met België

Natuurlijk ruik je de indringende geuren uit de varkensstallen op kilometers afstand, maar gelukkig voert onze route al snel door de natuur, die soms een handje geholpen wordt. De stuw van Molenheide in de Buulder Aa leverde gevaar op voor de vissen. Daarom is voor de vissen een speciaal waterloopje langs de stuw aangelegd die scherp slingert als een slang, waardoor de vissen hier veilig kunnen passeren.

Vissentrap

Vissentrap

Opmerkelijk is dat we een flink stuk precies fietsen op de grens van natuurgebieden en in cultuur gebrachte gronden. De gebieden Putberg, ’t Goor en de Gastelse heiden hebben elk hun eigen karakter, met vennen, bossen en heide. Een deel van de Baronie Cranendonck was in beheer als landbouwgrond, maar is nu terug gegeven aan de natuur.

“Fietsen doe je in Brabant..”

geeft het overzichtbord met de knooppunten. Brabant straalt een gemoedelijke sfeer uit. Grazende pony’s zorgen dat het gras de opkomende heide niet verdringt. 
Een eenzame grenspaal maakt ons attent dat we langs de grens met België fietsen. Op de paal staat 1843. Nederland erkende in 1839 de onafhankelijkheid van onze zuiderburen, maar vervolgens waren er 4 jaar nodig om overal de juiste grens te bepalen.

Boerderij uit 1811

De Doodendraad


Angstaanjagend is een replica van een stukje “Doodendraad” uit de Eerste Wereldoorlog. In 1914 viel Duitsland het neutrale aan België om via onze zuiderburen Frankrijk aan te vallen vanuit het noorden. 
De Duitsers toonden zich een agressieve bezetter en namen bijvoorbeeld in Leuven op bloedige wijze wraak op de burgerbevolking, omdat het Belgische leger zich met hand en tand verzette, maar uiteindelijk bleken hun forten niet bestand tegen de zware granaten uit de Dikke Bertha.

Replica Doodendraad

Replica Doodendraad



Dit leidde tot een stroom vluchtelingen van België naar het neutrale Nederland, dat zich door slim diplomatiek spel buiten de oorlog wist te houden. Meer dan een miljoen Belgen weken uit naar Nederland
.

Duitsland was bang dat Belgische mannen zich via Engeland zouden aansluiten bij de geallieerde troepen en sloot in 1915 België geheel van het neutrale Nederland af met de dodendraad langs de gehele grens. Deze draad had een spanning van 2000 volt. Er bleven tal van pogingen om te vluchten. Naar schatting zijn ruim 800 Belgen tijdens hun poging de grens over te steken dodelijk getroffen door een stroomstoot. Aan de draad hangt het verhaal van Pater Ballings, Burgemeester Keunen en juffrouw Vekemans die een grenswacht hadden omgekocht. De grenswachter melsde het echter bij zijn superieuren. 
Het blauwe fietsknooppuntenbord duidt erop dat we nu in België zijn, maar dat is slechts voor enkele tientallen meters. 
Op de Markt van Budel herkennen we nog wat van het oude karakter van het dorp. Ook buiten het dorp staan nog kermerkende Brabantse huizen.
Markt van Budel

Markt van Budel

IJzeren Rijn


Een rood-wit lint loopt door het landschap. Dit moet iedereen duidelijk maken dat hier de IJzeren Rijn loopt, waar sinds kort weer goederentreinen over rijden. Deze spoorlijn was als “Le Grand Central Belge” aangelegd om de haven van Antwerpen te verbinden met de Rijn. Het spoor leidde echter steeds meer een kwijnend bestaan en vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw reden er helemaal geen treinen meer. De sporen zijn nog volledig in tact omdat Nederland dit volgens een internationaal verdrag verplicht is. Vooral vanuit Vlaanderen komt druk om deze spoorlijn weer in ere te herstellen. Vanuit Nederland is er bezwaar om treinen te laten rijden over de oude tracé tussen Roermond en Duitsland. Er zijn in Roemond nieuwe wijken aangelegd pal langs het spoor, vanuit de gedachten dat er nooit meer treinen zouden rijden. De zware goederentreinen zullen zorgen voor ernstige verstoring van het woongenot.

Ten oosten van Roermond loopt het oude spoor door dat Meinweg, dat inmiddels een nationaal park. Internationaal is er druk overleg. Opmerkelijk in België is dat de Vlamingen en de Walen verdeeld zijn. De Walen vrezen dat deze lijn ten koste zal gaan van de goederenlijn net ten zuiden van Limburg, waarin ze veel hebben geïnvesteerd in onder andere een nieuw viaduct over de Geul. De Vlamingen verwijten Nederland dat niet wordt meegewerkt, omdat ons land bang zou zijn voor concurrentie voor de haven van Rotterdam. 


Sinds januari rijden er weer goederentreinen over de IJzeren Rijn naar Weert en wordt gesproken over passagierstreinen, maar dan moet eerst elektrificatie volgen. 
Even verder passeren we nog een spoor. Dit spoor geeft aansluiting op de Zinkfabriek van Budel-Dorplein. 
Er hangt een merkwaardige sfeer in dit dorp dat met stroken bebouwing in het rijkelijke groen niet echt een dorp uitstraalt. We krijgen een beetje het gevoel van een voormalig uitgestrekt kazerne terrein.

Hier rijden weer goederen treinen

Hier rijden weer goederen treinen

Bij deze gevangenis gaan we even naar links en zien duidelijk het klassenverschil: de ongehuwde arbeiders kregen collectieve huisvesting in een kloosterachtig gebouw en pal daarnaast woonde het hogere personeel in sierlijk villa’s.

Bij de minuscule gevangenis van rode baksteen schrikken we. Het lijkt alsof er echt iemand achter te tralies zit.

Bij de minuscule gevangenis van rode baksteen schrikken we. Het lijkt alsof er echt iemand achter te tralies zit.

Witte villa

Een witte villa

Nog groter contrast tussen de zinkfabriek en de uitgestrekte plassen van het natuurgebied Loozerheide, dat destijds als waardeloos werd beschouwd, maar wel goed genoeg was voor toen nog vervuilende industrie. Het Limburgse deel van dit gebied maakt deel uit van het grensoverschrijdende natuurpark Kempenbroek. 
De Zuid-Willemsvaart heeft duidelijk een strook van bedrijven aangetrokken en dat merken we aan het verkeer. We krijgen even een interessant stuk, maar gelukkig zijn er fietsenpaden.
 Na 6 km komen we weer in de sfeer van de bossen over rustige fietspaden. 


Natuurgebied Loozerheide

Natuurgebied Loozerheide


Niet ver voor het station van Maarheeze strijken we neer op het terras van fietscafé Peerkesbosch. In het begin van de vorige eeuw trok boer Peerke de bossen in naar de grens van Brabant en Limburg. Hij ontgon een stuk grond en bouwde er een huis. Het is nog altijd een droomplekje midden in het Weerterbos.
fietscafé Peerkesbosch

fietscafé Peerkesbosch

 

 

De fietsroute

Fietsroute: Loozerheide Budel
Land: Nederland en een klein stukje door België
Provincie: Noord-Brabant en Limburg
Lengte: 44 km
Beginpunt: station Maarheeze
Eindpunt: station Maarheeze

Routeinformatie

Verlaat het station van Maarheeze aan de zijde van spoor 1. Ga het fiets op langs de weg die spoorbaan kruist. Volg de knooppunten; 63, 8, 4, 5, 59, 6, 38, 39 80, 2, 78, 76, 69, 74, 84, richting 63 en je komt weer bij het station van Maarheeze..

Horeca onderweg

  • Op 6,5 km is op 300 meter van de route is fietscafé Woetz. Staat aangegeven. Open vanaf 11 uur. van 1 april t/m 15 juli en in september op maandag gesloten. Van 1 oktober – 31 maart overdag gesloten. www.woetzcranendonck.nl


  • Op 17 km kun je bij knooppunt 80 even van de route af naar het centrum van Budel. Je komt dan langs de Budelse Brouwerij. Op de Markt heeft bakkerij Rooijmans een terrasje met lekkere belegde broodjes. Op zondag gesloten. www.bakkerijrooymans.nl
  • Op 27 km, 1.2 km voorbij 78 is Van Horne Hoeve met groot terras, speeltuin en kinderboerderij. Open vanaf 10 uur. In de weekenden kan het hier wel druk zijn. Op dinsdag gesloten.
  • Op 38 km, 2km voorbij 69 is fietscafé Peerkesbosch, open vanaf 10:30 uur. Buiten de periode van 1 juni – 31 september sluit de zaak op doordeweekse dagen al om 17:00 uur. Dinsdag gesloten www.peerkesbosch.nl

 

 

Meer Fietsrondje verhalen ontvangen?

Vul je emailadres in om een e-mail te ontvangen als er nieuwe fietsrondjes en fietsverhalen beschikbaar zijn op verkeersbureaus.info

 

Budel-Dorplein en de zinkfabriek

Budel-Dorplein en de zinkfabriek zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Aan het einde van de 20e eeuw kwamen Lucien en Emile Dor uit het Franstalige Luik samen met François Sepulchre tot het initiatief om een zinkfabriek te beginnen. Zij richtten de Société Anonyme des Zincs de la Campine op. Het vinden voor een geschikte locatie in hun land België bleek echter moeilijk. Of er was al een zinkfabriek en de buurt en andere gemeenten wilden niet meewerken vanwege milieubezwaren. Een zinkfabriek zorgde in die tijd immers voor de uitstoot van zware metalen en koolmonoxide. De initiatiefnemers zochten daarop naar mogelijkheden net over de grens van België.

Zinkfabriek

Zinkfabriek

Weert leek hen wel wat. De broers hadden een gesprek met de burgemeester van het vlaaienstadje. Het leek de burgervader wel wat, maar destijds was in het zuiden de tweede in rangorde mijnheer pastoor. De herder van de parochie kwam met het argument dat industrialisatie zou leiden tot zedelijk verval. Dus ging ook de burgemeester om. Dit voorval kwam in het aangrenzende Budel ter sprake en Budel had men daar wel oren naar. De woeste grond van de Loozerheide lag afgeleden en had volgens de toenmalige inzichten geen enkele waarde. Vestiging van het bedrijf zou een oplossing voor de gigantische werkloosheid die Budel teisterde.

De Luikenaren zagen het terrein wel zitten bij de spoorlijn Le Grand Central Belge, of te wel de IJzeren Rijn en de Zuid-Willemsvaart, die voor de aanvoer van erts en steenkool konden zorgen.

Budel Dorplein

Budel Dorplein


Om de arbeiders te huisvesten werden voorzieningen getroffen tegenover de fabriek. De nieuwe nederzetting kreeg de naam Budel-Dorplein naar fabrieksbaas Emile Dor.

Géén gewoon dorp

De eerste bewoners waren Waalse arbeiders die vakkennis en ervaring meebrachten en functies in het middenkader kregen. Ze hadden het aanvankelijk niet gemakkelijk omdat de meeste voorzieningen nog gebouwd moesten worden en ze geen Nederlands spraken. Geleidelijk aan werden er voorzieningen gebouwd. Op oude kaarten hebben de gebouwen Franse namen. De gemeenschap was in alle opzichten afhankelijk van zinkfabriek. Het was geen gewoon dorp, maar een arbeiderskolonie, die bestuurd werd door de leiding van de fabriek. De hooggeplaatsten in het bedrijf bekleedden bestuurlijke functies in het dorp zelf. Zo stonden het schoolhoofd en de rector op de loonlijst van de fabriek.

Collectieve boerderij

Collectieve boerderij


Om de gemeenschap van voedsel te voorzien, werden agrarische activiteiten collectief bedreven vanuit de boerderij Boszicht.

Dorplein groeide uit tot 1500 inwoners maar er ontwikkelde zich geen centrum. 
Ook de kerkdiensten waren niet los van de fabriek. Op het fabrieksterrein werd in 1896 een kapel gebouwd. De mis werd aangekondigd door de fabrieksfluit. Pas in 1952 kwam een echte kerk, maar deze kreeg in 1963 pas de status van parochiekerk. In de jaren ’60 van de vorige eeuw kreeg Budel-Dorplein pas de status van gewoon dorp. 
De zinkfabriek staat er nog steeds en is nu onderdeel van Nyrstar. In 2007 is een grote schoonmaak afgerond. Twee miljoen kubieke meter zinkassen op het terrein waren verzameld in zeven enorme waterdichte bekkens en doen nu het milieu geen kwaad meer. Het bedrijf verkocht delen van de Loozerheide aan natuurmonumenten. 
In 2011 is Dorplein aangewezen als beschermd dorpsgezicht.

Monumentaal zijn onder andere:

  • Hôtel Saint-Joseph, met als bijnaam Cantine. Het lijkt op een klooster, maar het werd gebouwd voor ongehuwde arbeiders. De huisvesting werd tot 1987 beheerd door nonnen. Er was een winkel, een ontspanningsruimte en een café. 

  • De directeursvilla tegenover de kerk.
  • De kerk Sint-Jozef, de patroon van de arbeiders. De kerk werd gewijd in 1952. De klokken kregen de namen Emile en Lucien naar de gebroeders Dor. 

  • Sint-Jozef kerk

    Sint-Jozef kerk

  • De Prison ook wel prisonneke: de gevangenis uit 1905. De fabriek zorgde ook voor veiligheid en dus was een gard (veldwachter) aangesteld, die ook de bevoegdheid kreeg om overtreders der wet op te sluiten. 

  • De Waranda. Dit huis op een landgoed werd in 1926 ontworpen door een Brusselse architect voor André Dor, zoon van Lucien.

  • De woonhuizen in de Waalse stijl. Om de Walen zich gemakkelijker thuis te voelen werden Waalse architecten ingeschakeld voor de bouw van woonhuizen, maar ook voor enkele villa’s voor het hogere personeel.
Waalse Architectuur

Waalse Architectuur

Budelse Brouwerij

Honderd jaar geleden telde Noord-Brabant nog ongeveer 200 brouwerijen. Het overgrote deel hiervan bestond uit familiebedrijven. Van deze oude familiebrouwerijen zijn er nu nog maar twee over. Bavaria is nog altijd eigendom van de familie Swinkels, maar is uitgegroeid naar een jaarproductie van meer dan dan 700 miljoen liter bier. De Budelse brouwerij is altijd klein gebleven. De brouwerij is opgericht in 1870 door Gerardus Arts.

budelse-brouwerij

Budelse brouwerij


Harry, Gerard en Carine Arts is de huidige generatie aan de roerstok van het bedrijf. 
De oorspronkelijk naam was Brouwerij de Hoop. Een anker, het teken van hoop, staat nog altijd op de etiketten.


 

 

De Nederlandse brouwers hadden het zwaar tijdens de Eerste Wereldoorlog door een tekort aan grondstoffen. Tal van kleine brouwers legden het loodje. Daar kwamen ook de aangescherpte hygiënische eisen bij, waar veel traditionele brouwerijen niet aan voldeden. De Budelse Brouwerij koos voor modernisering. Het bedrijf van de familie Arts had als voordeel dat de twee andere brouwers in Budel de productie moesten staken.

Natuurzuiver

Het huidige brouwhuis oogt modern, maar is uit de jaren ’60. Lange tijd werd het bier alleen afgezet in directe omgeving. Vooral via cafés. Een biertje in het café was immers nauw verbonden met het leven in Brabant. Het cafébezoek werd minder en de bierverkoop ging vooral via de supermarkt. Een groot deel van Nederland kende alleen maar pils van standaardkwaliteit en de goedkopere kruideniersbieren. In de jaren ’80 kwam de kentering. Ambachtelijk, kwaliteit, variatie en natuurzuiver gingen een rol spelen bij de keuze van de consument.


 

 

Budels kon daar goed op inhaken. Het brouwwater komt uit eigen bron. Alle Budelse Bieren worden klimaatneutraal gebrouwen uit natuurzuivere grondstoffen. De verkoop van Budels verspreidde zich over geheel Nederland. Budels brengt 20 verschillende bieren op de markt, waarvan er 10 ecologische zijn er ook het EKO-keurmerk mogen dragen. Op het terrein van de brouwerij is een bierwinkel, waar alle bieren te kopen zijn. Op zondag is de winkel gesloten. www.budels.nl

Noord-Brabant heeft een routebureau dat de fietsroutes uitzet en onderhoudt. Mis je onderweg een knooppuntenbordje geef dit dan door: www.visitbrabant.nl/nl/routes

 

Comments are closed.