De emotie van Siena

De diepgewortelde liefde die de inwoners uit Siena voelen voor hun stad komt tot uiting tijdens de Palio, het beroemdste feest van Toscane dat elk jaar wordt gehouden op 2 juli en 16 augustus. Tijdens mijn tweedaagse bezoek heb ik ervaren dat het een paardenrace is die niet alleen uit folklore bestaat maar rauw en echt is.

Rondom de dagen van de Palio barst de eeuwenoude strijd los tussen de 17 wijken, ofwel contrade van Siena genoemd. Deze strijd wordt uitgevochten op het Piazza del Campo tijdens een paardenrace.

Voor mij gaat dit jaar eindelijk mijn langgekoesterde wens in vervulling: ik mag de Palio van dichtbij beleven. Nu het zover is en ik direct wordt meegezogen in de sfeer die de Palio met zich meebrengt, besef ik dat ik hier één van de weinigen paardenliefhebbers ben. Al snel kom ik erachter dat het véél meer is dan een paardenrace, dit is waar de Sienese voor leven, het leven is ‘de Palio’.

Palio Tours

Vol verwachting rij ik op 1 juli vanaf het vliegveld over bergwegen, tussen de pijnbomen en cipressen, naar Siena toe. Bij aankomst word ik al opgewacht door Stan Douglas, een Amerikaan die sinds 2001 zijn bedrijf Palio Tours runt. Tijdens zijn eerste bezoek aan Italië in 1998 bezocht hij de Palio en dit maakte zo’n enorme indruk op hem dat hij de twee daarop volgende jaren weer terug kwam. Hij vond het een bijzonder historisch evenement en bedacht dat andere reizigers dat ook moesten ervaren en zo startte hij in 2001 het bedrijf Paliotours.

De heuvels achter ons latend neemt hij me mee door de smalle straatjes het centrum van Siena in. Overal zie ik vlaggen hangen, uithangborden en reliëfs in de muren met het symbool van de contrade waar je doorheen loopt.

Piazza del Campo

Door het vele praten zijn we inmiddels aangekomen op het Piazza del Campo waar het een drukte van jewelste is. Op dit moment staan er nog terrasjes op het harde gelige zand waar straks de paarden over rennen. Het midden van het plein, verborgen achter de dranghekken, staat al zo goed als vol. Ik besluit de racebaan en het plein over te lopen en heb met Stan afgesproken dat ik hem straks zie bij het appartement vanwaar ik de generale repetitie ga bekijken.

Alle inwoners van de verschillende contrade zingen liederen en dragen sjaaltjes met het symbool van hun contrada. Vanavond na de generale repetitie mag ik het contrada diner bijwonen in de wijk van de Oca, de edele ganzenwijk. Ik begeef me naar één van de vele winkeltjes en koop ook een sjaaltje om de contrada aan te moedigen.

De generale repetitie

Het is half zeven en ik kijk mijn ogen uit terwijl ik richting het appartement loop. Ik sta in een smal straatje voor een grote houten deur waar ik op klop. Het nichtje van Stan doet de deur open en brengt me naar boven alwaar ik me in vervlogen tijden waan. Een grote kamer gevuld met kroonluchters, marmeren vloeren, grote spiegels en een antieke inrichting nodigen me uit naar binnen. Ze brengt me nog een trap naar boven en daar sta ik dan. Midden in één van de vele ramen die een grandioos uitzicht bieden op het Piazza. Vele huizenbezitters van de panden rondom het Piazza del Campo stellen hun appartementen beschikbaar ten tijde van de Palio.

Naast me staat een stel uit Engeland met hun zoon en samen wachten we op wat komen gaat. In de verte zien we een groep agenten zich in een brede lijn opstellen om de baan vrij te maken, daarachter lopen de vegers die het plein schoon vegen van afval.

Als ze bijna bij het eind zijn klinkt er ineens een luide knal uit het kanon en de paarden, bereden zonder zadel door een jockey, fantino genoemd, komen het Palazzo Pubblico uit. Vanuit daar rijden ze richting de startlijn, de Mossa in het Italiaans. Het publiek begint luid te joelen en moedigt zijn of haar contrada aan.

Het is doodstil op het plein als de paarden klaar staan voor de start, het kanon geeft weer een knal en de paarden stormen weg. Dit is van korte duur want het blijkt een valse start, die gevolgd wordt door nog een paar valse starts. Het publiek wordt rumoerig en begint te joelen. Dan gaat het kanon weer af en nu vliegen de paarden weg, die na enkele tientallen meters alweer worden ingehouden door de fantini. Zij laten het wel uit hun hoofd om er nu vol voor te gaan, hoor ik later, daar de echte race morgen plaatsvindt. Maar het is een mooi schouwspel om naar te kijken.

De generale repetitie

De generale repetitie

Ik kijk het Engelse stel aan en we zijn vol verwachting van wat er morgen komen gaat. Inmiddels is het al bijna half 9 en gaan we op weg naar de Oca Contrada. Op de vooravond van de Palio organiseert elke contrada een groot diner, ‘La cena della prova generale’, voor haar inwoners.

Het contrade, wijk, diner

De Oca contrada is één van de grootste en rijkste contrade van Siena. Op een groot plein onder de heuvel waar de kerk, Santo Domingo op rijst, zijn lange tafels uitgezet waar straks in totaal 1300 mensen gaan eten. De meeste mensen zijn uiteraard de inwoners en die zitten vooraan, wij zitten iets hoger achteraan en kunnen overal overheen kijken. Ten opzichte van de gasten staat vooraan dwars een lange tafel waar de capitano, de leider van de contrada tijdens de Palio, aanschuift met zijn voltallige bestuur en belangrijker nog, de fantino.

De Palio is een historisch en cultureel evenement dat erg belangrijk is voor de inwoners van Siena, zowel politiek, economisch als sociaal gezien. Niet alle contrade zijn even blij met de vele toeristen die elk jaar de Palio bezoeken, vooral de kleine wijken willen het besloten houden. Toch zijn er steeds meer contrada die hun deuren openstellen en vooral het economische voordeel er van inzien dat er zoveel bezoekers zijn die de Palio willen meemaken. Daarbij is Stan iemand, die de Palio respecteert en hij wil dit graag andere reizigers laten beleven en niet andersom. “Het moet een bijzondere en exclusieve belevenis blijven dat je je onder de contrade inwoners begeeft aan de vooravond van de Palio”. Er zullen dus ook nooit teveel ‘buitenstaanders’ aanwezig zijn tijdens een diner en je kan er geen losse tickets voor kopen tenzij je iemand kent binnen de contrade. Voor de contrade is dit erg belangrijk, want respect staat voorop, het draait om de historie.

En bijzonder is het, ook al zitten we niet echt tussen de Sienezen. We krijgen een 4-gangen diner opgediend en genieten van het eten tezamen met 1300 mensen onder het genot van een heerlijke rode wijn. De capitano, Claudio Cocchia, geeft een speech, waarin hij de fantino veel succes wenst morgen. De muziek gaat aan en de inwoners beginnen hun contrada lied te zingen.

Tijdens het eten zit ik naast een Amerikaans stel die hun hele huwelijksreis om de Palio heen hebben gepland. Ze hadden thuis gelezen over dit bijzondere evenement en wilden er dolgraag een keer bij zijn. Tegenover mij zit een Nederlandse jongen voor wie het nu de derde Palio is die hij bezoekt, deze keer heeft hij zijn bejaarde ouders meegenomen om te laten zien hoe bijzonder het is.

Ik heb het geluk dat ik vlak na het dessert met één van de bestuursleden van de Oca contrada in gesprek raak. Hij is uiteraard erg druk deze dagen maar wil toch even tijd vrij maken voor een interview de volgende dag. Dolblij zeg ik Stan en de andere gasten gedag en loop richting mijn hotel. Morgen wordt een lange en spannende dag, ik ben benieuwd.

Dé dag van de Palio

Na een korte nachtrust begeef ik mij om half 9 in de ochtend weer naar het Piazza del Campo om de laatste prove te zien. Het plein staat maar half vol en de eerste start is direct goed.

Het paard Guess met zijn fantino, jockey, Giovanni Atzeni

Het paard Guess met zijn fantino, jockey, Giovanni Atzeni

De fantini willen zo snel mogelijk met hun paarden van het plein af om ze te verzorgen en klaar te maken voor de race vanavond. Ik zie de fantino van de Oca in de verte en loop er gauw naar toe, ik volg de stoet door de kleine straatjes tot ik uitkom op het plein voor de lokale kerk. Hier wordt het paard afgespoeld en verzorgd alvorens die in één van de huizen in de wijk verdwijnt totdat die eind van de middag richting het plein wordt gebracht.

Het paard 'Guess' wordt af verzorgd na de prove, de ochtend repetitie

Het paard ‘Guess’ wordt af verzorgd na de prove, de ochtend repetitie

Teruglopend naar het plein is het een drukte van belang bij het Palazzo Pubblico. Aldaar raak ik in gesprek met een Italiaanse journalist, Enrico. Hij vertelt mij dat de fantino van de deelnemende contrade zojuist naar binnen zijn gegaan om de overeenkomst van deelname aan de Palio te ondertekenen. Na 20 minuten komen ze met veel beveiliging weer naar buiten, Giovanni, de fantino van de Oca loopt voorop.

Ik hoor mijn telefoon rinkelen en het is Cesare die tijd heeft voor een interview. We spreken af bij een lokaal café waar hij al zit te wachten met een heerlijke Italiaanse wijn, van zijn eigen landgoed in Montalcino begrijp ik later.

Hij is in eerste instantie nieuwsgierig naar mij en waarom ik zo geïnteresseerd ben in de Palio. Ik leg uit dat ik een groot paardenliefhebber ben en het dolgraag van dichtbij wilde meemaken en daar een reis reportage over schrijf.

Hij begint te lachen en zegt dat de paarden wel degelijk het belangrijkste zijn tijdens de Palio maar dat dat niet is waar het om draait. Het is ook niet te vergelijken met gewone paardenraces, er wordt zonder zadel gereden en er kan niet worden gewed. De Palio is een voortvloeiing van de strijd die door de eeuwen heen tussen de diverse contrade plaatsvind en tijdens deze dagen tot uiting komt. De paarden zijn een middel om te bepalen welke contrada de sterkste en de beste is.

Als hij eenmaal aan het vertellen is, met enige terughoudendheid bij sommige punten, is er geen speld meer tussen de krijgen. Hij vertelt dat de contrade altijd een paar fantini op het oog hebben en dat zodra het paard bekend is er definitief wordt besloten welke fantino het paard gaat berijden.

Dit jaar zit hij in het bestuur van de Oca contrada maar in het dagelijks leven is hij anesthesist en runt daarnaast met zijn familie een wijngaard in Montalcino. Cesare vertelt dat de Oca erg blij is met de fantino, de 28-jarige Giovanni nam voor het eerst deel in 2007 en won namens de Oca de Palio. Daarna won die de Palio nog een keer in 2011 ook voor de Oca. De Oca contrade heeft sowieso de meeste overwinningen op haar naam staan van alle deelnemende contrade morgenavond. Dit jaar zal hij het paard Guess berijden en daar zijn ze erg blij mee. Guess is een paard die is getraind door Giovanni en hij kent het paard dus goed. Op de vraag hoe hij de winkansen inschat laat hij zich niet uit. Daar zal vast achter de schermen al over zijn gesproken want tijdens de Palio is er veel corruptie dat ook nog is toegestaan.

Het wordt een spannende strijd zegt hij vanavond, er strijden maar liefst vier vijanden tegen elkaar en dat is redelijk uniek. Iedere wijk heeft namelijk zijn eigen vijand. Sommige hebben er zelfs twee en anderen geen. Hoe de vijanden zijn bepaald heeft te maken met de geschiedenis die zich heeft afgespeeld.

Om een duidelijk beeld te scheppen van de terughoudendheid onder de contrade inwoners geeft Cesare een voorbeeld. Ook al vertrekken inwoners van Siena ergens anders naar toe, ze zijn en blijven altijd een contrada inwoner. Andersom kom je er moeilijk tussen en als buitenstaander zal je er nooit helemaal bij horen. Vrijdagavond is de avond van Cesare en zijn vrienden, ben je een vriend of kennis van buitenaf dan mag je zeker langskomen maar niet op vrijdag. Dit geeft gelijk aan dat de Palio een evenement is van de Sienese, dit is hun leven.

De inzegening van het paard

Ik bedank Cesare voor de heerlijke wijn en zijn verhaal en vervolg mijn weg terug naar de Oca contrada. Het is inmiddels bijna half drie en dan start in elke wijk de inzegening van het paard. Per contrade verschilt dit of het in de kerk zelf plaatsvind of op een pleintje bij de kerk.

Ik heb een goede plaats veroverd tussen de Oca inwoners en zie het paard mooi opgetuigd aan komen lopen aan de hand van zijn verzorger. Ik vind het bijzonder om hier bij te zijn en kijk mijn ogen uit tijdens dit schouwspel.

Guess komt aan de hand van zijn verzorger voor de inzegening

Guess komt aan de hand van zijn verzorger voor de inzegening

De contrade priester zegt een gebed op en zegent het paard waarna hij afsluit met de woorden, ‘ga ervoor en win’. Na de zegening wordt het lied van de contrade gezongen en gaat het paard richting het plein waar het in het Palazzo Pubblico zal wachten tot de race begint.

Na de inzegening struin ik door de straatjes alwaar ik deelnemers aan de historische parade voorbij zie lopen onder luid tromgeroffel op weg naar de Duomo, waar alle contrade verzamelen.

Op het Piazza del Campo zoek ik mijn stoel op de tribune in de Fonte Gaia, vernoemd naar de fontein op het plein. Net als gisteravond vormen ook nu weer de agenten een lange lijn om de
racebaan schoon te vegen en de mensen te sommeren de baan te verlaten. Na een half uur wordt het stil op het plein en hoor je de kerkklokken luiden, ineens hoor ik weer het inmiddels bekende tromgeroffel en vanuit de ‘Casato di Sotto’ stroomt de stoet naar binnen.

De Corteo Storico, de historische parade

De Corteo Storico, historische parade, trekt voorbij en de harten van de inwoners slaan op het ritme van de trommels die het verschijnen van iedere nieuwe wijk inluiden in de parade. Alle contrade, ook degenen die niet meedoen, stellen zich voor aan het publiek in middeleeuwse kostuums. De afvaardiging bestaat uit allereerst een tamboerslager gevolgd door twee vaandelzwaaiers. Deze houden op vooraf bepaalde plaatsen halt om de kunst van het vlagzwaaien te tonen aan de menigte.

Achter de vaandelzwaaiers bevindt zich de capitano met twee knechten. Een paar gelukkige inwoners dragen het contrada symbool waarna het paradepaard, ‘sopralleso’ met daarop de uitverkoren fantino in beeld komt. Daarachter bevind zich de echte hoofdpersoon in dit verhaal, het racepaard zelf, het kostbaarste (tijdelijke) bezit, van de contrada dat wordt geleid door de “Barbaresco”.

De "Barbaresco" leidt het paard "Guess' tijdens de parade

De “Barbaresco” leidt het paard “Guess’ tijdens de parade

Nadat alle contrade zich hebben voorgesteld trekken vier grote witte maremmaanse ossen een grote houten kar, ‘Carrocio’, voort waarop de trofee, een groot zijden vaandel, de Palio staat. Na de ronde door het Campo met il Palio wordt het bij de startlijn omhoog getrokken zodat iedereen het kan zien.

Het is een lange optocht die uiterst traag voorbij trekt zodat de spanning hoog op loopt bij alle toeschouwers.

De strijd tussen de wijken barst los

De kerkklokken luiden dat het 19.00 is en de fantini stromen met hun paarden het Palazzo Publica uit alwaar ze zich naar de startlijn begeven. Hierbij komen ze eerst langs de tribune waar alle deelnemers van de parade uit de verschillende contrade zitten.

Giovanni Atzeni, de jockey, rijdt met Guess langs de tribune met Oca parade deelnemers

Giovanni Atzeni, de jockey, rijdt met Guess langs de tribune met Oca parade deelnemers

De paradedeelnemers juichen de fantini toe samen met de 30.000 mensen op het plein en ongeveer 15.000 mensen daaromheen. Ze begeven zich naar de startlijn waar bij een doodse stilte de startvolgorde bekend wordt gemaakt. Gelijk klinkt er geroezemoes en de fantini gaan met hun paarden naast de tribune rijden. Nu wordt het meer dan duidelijk dat de Palio geen gewone paardenrace is. De belangrijkste regel is “het is niet belangrijk hoe je wint, het is belangrijk dat je wint”. De fantini zijn nu in druk overleg met hun capitano die zich in het publiek bevinden. Nu de startvolgorde bekend is kunnen andere contrade worden omgekocht of laat men zich omkopen als de startplaats al niet goed was en het paard ook niet.

Corruptie ten top en het speelt zich voor mijn neus af, het duurt dan ook wel drie kwartier voordat ze er eindelijk uit zijn en de race van start kan gaan. De menigte is inmiddels gaan schreeuwen en wordt steeds uitbundiger en de spanning is te voelen. Na ook nog een valse start overrompelt me het als het kanon weer af gaat en de paarden wegstormen in een race waarvan maar een paar mensen de afloop kennen.

Klaar voor de start, bij de Mossa, de startlijn

Klaar voor de start, bij de Mossa, de startlijn

De toeschouwers op het plein barsten uit in enthousiasme en juichen de fantini toe terwijl zij bezig zijn om elkaar in de gaten te houden en het ze moeilijk te maken. Het is een strijdlustige, onstuimige en dolle rit waarbij alles is toegestaan. Ik zie fantini elkaar slaan met de zweepjes en in de verte in de gevaarlijkste bocht van de race duwt een fantino een ander van zijn paard af. Als ze weer voor mij langs racen zie ik dat Giovanni met Guess aan kop ligt gevolgd door twee paarden zonder fantino. Die maken het Giovanni lastig want ook paarden zonder fantino kunnen winnen.

De overwinnning en de verliezers

Zo lang als de parade duurde zo snel is het nu voorbij. Binnen een paar minuten vliegen de paarden over de finish, springen een aantal toeschouwers over de hekken in het midden van het plein en over de schotten voor de tribunes. Recht voor me barst de uitzinnige vreugde en een enorme teleurstelling los.

Giovanni Atzeni wint met Guess de Palio di Provenzano in juli 2013

Giovanni Atzeni wint met Guess de Palio di Provenzano in juli 2013

Rechts van mij zie ik een paar Italianen een fantino van zijn paard trekken, dat uitdraait op een ordinaire vechtpartij die de fantino kermend op de grond alleen maar kan ondergaan.

Een paard zonder fantino rent op de menigte in en struikelt over de mensen op de renbaan. In de verte wordt ‘il Palio’ naar beneden gehaald en geconfisqueerd door de Oca. Links van me heeft een groep Oca inwoners de fantino op de nek gehesen en terwijl het paard wordt geknuffeld gaat de stoet onder luid gezang richting één van de uitgangen aan de Fonte Gaia. Voor mijn neus wordt nog steeds gevochten met inmiddels twee verliezende fantini.

Ik aanschouw met open mond wat er allemaal gebeurt en ik besef pas later dat het Amerikaanse meisje naast me ronduit verbaasd en in shock is over wat er voor haar neus gebeurd. Nu besef ik pas hoe rauw, echt en vooral hoe diepgeworteld het zit bij de contrade inwoners, de strijd wordt net zoals vroeger uitgevochten en iedereen laat het gebeuren, dit is de Palio van Siena. Alles komt eruit bij de inwoners, immense vreugde en woede, tranen van geluk of van teleurstelling.

In de paar ogenblikken die de Palio feitelijk duurt, wordt de trots van Siena geuit!
Als het wat rustiger is op de baan stap ik van de tribune af en zie ik in de verte de fantini net de hoek omgaan. Ik loop van de baan af naar het eerste straatje dat ik zie en ren er doorheen. Ik zie het paard Guess op me afkomen waarna ik me bij de feestende menigte voeg op weg naar de Oca contrada. Daar aangekomen gaat iedereen de kerk in waar ‘Il Palio’, wordt geëerd en gekust. De inwoners staan te dringen voor een familiefoto bij het vaandel. Het paard is in de tussentijd naar het plein gebracht alwaar het wordt geknuffeld en verzorgd. De fantino wordt afgevoerd en de contrada viert feest zolang als dat de contrade overwinningen heeft behaald, gemiddeld 40 dagen.

Voor de Oca is dit de 65e overwinning dus dat wordt een lang en groot feest waarbij in september nog een keer met alle inwoners wordt gegeten aan lange tafels om te proosten op de overwinning en te proosten op nog véél meer overwinningen.

Na het feest in de kerk, op het lokale plein en in de kleine straatjes te hebben gezien vertrek ik richting mijn auto, voldaan van alles wat ik gezien en meegemaakt heb rij ik naar mijn nieuwe werkplek aan de Toscaanse kust. ’s Nachts kom ik aan in een oase van rust en laat ik mijn onvergetelijke herinneringen nog is binnen komen aan de bijzondere dagen in het hart van Siena.

De overwinning, 'Il Palio' wordt gedragen door de Oca inwoners

De overwinning, ‘Il Palio’ wordt gedragen door de Oca inwoners

Opmerking:

Een paar weken na mijn bezoek aan de Palio kwam mij ten gehore dat wat zich tijdens de Palio van juli afspeelde niet de gewoonte is. De Palio is tegenwoordig een publieksevenement en onderlinge strijd tussen de wijken dat zich uit in vechten mag absoluut niet worden getoond op het plein voor het oog van de vele toeschouwers. Het gaat naast de eer ook om het respect voor het evenement en als er strijd is dan kan dat in de betreffende wijk worden ‘uitgevochten’.
De strijd was tussen twee contrade, waarbij de ene contrade boos was over het feit dat een bepaalde fantino uitkwam voor een andere contrade. De toegetakelde fantino heeft later een interview gegeven vanuit het ziekenhuis waar hij ondanks zijn twee gebroken heupen vertelde dat hij het goed maakte. De onruststokers is het ergste overkomen wat er kon gebeuren, ze zijn uit de contrade gezet en over een aantal weken gaan de capitano van de andere contrade een besluit nemen over uitsluiting van deelname aan de Palio de komende twee jaar.

Comments are closed.